Timmermans vindt dat Nederland zich intensiever met het buitenland moet bezighouden. “ We stralen structureel een gebrek aan zelfvertrouwen uit. Dat leidt tot conservatisme, een soort ‘closing of the Dutch mind’. Het komt voort uit de nog altijd voortrazende globalisering die voor sommigen niet bij te benen is. Maar het heeft ook te maken met het feit dat Nederland altijd veronachtzaamd heeft dat het een immigratieland is. In Nederland zijn er nog steeds mensen die het verschil tussen integreren en assimileren niet kennen, terwijl dat toch fundamenteel andere begrippen zijn. Integreren is omgaan met verschillen en assimileren sluit die verschillen uit. Het gebrek aan zelfvertrouwen vind ik een gevaarlijke tendens die leidt tot nationalisme. Dat is vooral zorgelijk omdat zo langzamerhand politiek een marginaal verschijnsel aan het worden is. Hierdoor wordt het steeds makkelijker om extreem te zijn. Er verandert toch niets. Politici zijn steeds banger om stelling te nemen. Als ze dat dan toch eens doen, raken ze zetels kwijt in de peiling. Dus doen ze een volgende keer maar niets.”
Allergisch voor canondiscussie
Cultuureducatie staat in Nederland al jaren lang sterk in de belangstelling. Ook internationaal neemt de belangstelling toe. Uit een recente studie van de Britse Anne Bamford naar cultuureducatie in verschillende Europese landen, blijkt dat Denemarken, België en Nederland over het algemeen op een hoog niveau kunstonderwijs geven. Timmermans reageert blij verrast. Zelf volgde hij onderwijs in Nederland, Vlaanderen, Frankrijk en Engeland. “Het Franse onderwijssysteem is doordesemd van de culture républicaine. Franse scholen voeden je echt helemaal op in de Franse cultuur. De klassieke kunsten zijn prominent aanwezig, maar ook het burgerschap is nadrukkelijk voelbaar in het onderwijs. In Nederland hebben we een soort anti-uit-het-hoofd-leren-cultuur ontwikkeld die ik wel kan begrijpen, maar die niet goed is.” Dat het in Frankrijk anders gaat, onderstreept Timmermans spontaan met een flink citaat van de 16e eeuwse poëet Pierre de Ronsard, uitgesproken in keurig Frans. “Dat moesten wij dus leren en nu ken ik het nog. Dat is toch ondenkbaar in Nederland?” De staatssecretaris heeft een duidelijke visie op het doel van kunsteducatie. “Als je moet kiezen tussen het opvoeden van nieuwe cultuurconsumenten of actief participerende burgers die in staat zijn tot een interculturele dialoog, dan kies ik voor het laatste. Het eerste is daar immers een vanzelfsprekend bijproduct van. En dat kun je dus niet omdraaien. Een museumbezoeker is niet automatisch een actieve burger, maar iemand die bewust in de samenleving staat, ontwikkelt natuurlijk wel zijn culturele kennis.” Over de culturele canon toont de staatssecretaris zich ambivalent. “Ik ben een beetje allergisch voor die canondiscussie. Probleem is dat een canon altijd gemaakt wordt vanuit een bepaalde gemoedstoestand die vervolgens dus in die canon wordt geprojecteerd. Natuurlijk is het goed dat er een canon is en inderdaad is het een mooi aanhaakpunt om je identiteit te definiëren, maar hoed je voor de makers van de canon.” In de discussie over de canon menen sommigen dat deze een rol kan spelen bij de integratie. Timmermans veert op. “Dat is de slechts denkbare reden om een canon op te stellen. Het leidt tot inclusiviteit en exclusiviteit. Een politiek gemotiveerde canon gaat over binden en uitsluiten. Bovendien ga je dan uit van een statische opvatting van cultuur en identiteit en dat zijn nu juist per definitie dynamische begrippen.”
Tarantino en friet met
Timmermans heeft geen moeite met de rol van kunst als bruggenbouwer tussen Nederland en andere delen van de wereld. “Toen ik met deze functie begon, heb ik direct geroepen dat cultuur veel te veel instrumenteel wordt gebruikt. Ik wilde vooral kunst intrinsiek benaderen, maar ik merk nu dat dit toch wat intellectuele uitgangspunt moeilijk in de praktijk te brengen is. Kunst is natuurlijk een expressie die voortkomt uit de reflectie op de samenleving. Het is een reactie op wie wij zijn. Het is cultureel bepaald en daarmee ook weer instrumenteel. Ik vind het onderscheid tussen intrinsiek of instrumenteel gebruik van kunst eigenlijk kunstmatig. Binnen de afspraken over het internationaal cultuurbeleid doet OCW dus intrinsiek en ik instrumenteel, maar dat is natuurlijk onzin. Het is geïnspireerd door een ambtelijke wens om zaken te stroomlijnen. Maar de werkelijkheid laat zich niet altijd stroomlijnen. Als Plasterk een Rembrandt expositie opent in Shanghai, dan zet hij daarmee toch ook Nederland op de kaart? Volgens de ambtelijke uitgangspunten zou dat dus niet mogen. Dat is natuurlijk absurd. We moeten natuurlijk gewoon zorgen voor goede samenwerking tussen Buitenlandse Zaken, OCW en het veld. En daarbij wil ik me graag inzetten voor het openbreken van die closing of the Dutch mind. Nadrukkelijk wil ik het Nederlands cultureel erfgoed in het buitenland onder de aandacht brengen. Nederland heeft wereldwijd behoorlijk wat vingerafdrukken achtergelaten, niet altijd positief, maar dat moeten we ook onder ogen zien. Volgend jaar is het vierhonderd jaar geleden dat Henry Hudson, in dienst van de Nederlandse VOC, bij New York de rivier opvoer op zoek naar de noordelijke route naar Oost-Indië en toen dus bij vergissing voet op het Noord-Amerikaanse territorium zette. Ik vind dat een uitgelezen kans om het Nederlands erfgoed in de Verenigde Staten te tonen en te laten zien hoe dat heeft doorgewerkt naar het nu. In bouwwerken, maar ook misschien in de invloed op het kapitalisme. Waarom vinden Nederlandse kunstenaars het nog steeds zo geweldig om in Amerika bekend te worden? Dat heeft er misschien ook mee te maken. Tarantino laat in Pulp Fiction zien dat Nederlanders mayonaise op hun friet doen. Dat is toch frappant?” Tot het strategische beleid behoort ook het bevorderen van de interculturele dialoog onder meer met islamitische landen. “Waarom zou je cultuur daarvoor niet gebruiken.? Culturele diversiteit is inmiddels een fundament van onze samenleving en dat moeten we naar mijn smaak actief uitdragen in het buitenland. Ook mogen we de nieuwsgierigheid in Nederland wel bevorderen. Wat dat betreft ben ik blij verrast met de recente brief van een groot aantal culturele instellingen waarin gepleit wordt voor een internationaal cultuurbeleid als een soort internationaal nieuwsgierigheids beleid. Ik moet nog bestuderen wat dat concreet in het beleid zou kunnen betekenen, maar de grondgedachte dat de luiken weer open moeten en dat cultuur daarin het breekijzer is, is mij uit het hart gegrepen. Ik geloof in de kracht van culturele uitwisseling, om die closing of the Dutch mind open te breken.” 2008 is het Jaar van de Interculturele dialoog. Dat wordt niet alleen een feestje voor chique intellectuelen? Timmermans glimlacht.“Er is niets mis met debatten, maar de vraag is terecht. Er staat een aantal dingen te gebeuren die ook de gewone mensen in de wijken gaan bereiken. Wacht maar af.”